آسیاب های تبریز

مهدی بزاز دستفروش

عضو کمیته ملی موزه های ایران  

ابتکار و اختراع زاییده نیاز است و برتری بشر برسایر مخلوقات در این است که می تواند ابزارساز  باشد و احتیاجات خود را بوسیله ایجاد وسایل گوناگون مرتفع نماید . یکی از ابتدائی ترین نیازهای بشر از دیرباز (( نان ))  بوده و هست ، آرد ماده اصلی تشکیل دهنده نان است . برای تهیه آرد بایستی دانه های گندم نرم و بصورت گرد سفید رنگی درآیند . امروزه در کارخانه های مدرن آردسازی بوسیله دستگاههای مدرن فرایند تبدیل گندم به آرد با سرعت بیشتر و کیفیت بالا  انجام می شود ،لیکن در گذشته بشر مجبور بود با استفاده از ابزاری بسیار ابتدائی گندم را به آرد تبدیل نماید .نیروی خلاقیت انسان به او کمک کرد که در چند هزار سال پیش وسیله ای بسازد که آسیاب نامیده می شود . تاریخ ساخت اولین آسیاب ها بدست بشر برای ما روشن نیست قدر مسلم آنکه امروزه چندین هزار سال از این ابتکار و اختراع جالب توجه بشر می گذرد و اینک کارخانه های آرد سازی جای آسیاب های قدیمی را گرفته اند. انرژی مولد این آسیابهای قدیمی باتوجه به شرایط و اقلیم هرمنطقه ای متفاوت و از منابع مختلف تامین می شد بطوریکه در بسیاری از مناطق آسیاب ها با نیروی آب ،دربرخی نقاط با نیروی چهارپایانی نظیر گاونر، اسب ، شتر و... و در بعضی از نواحی با نیروی باد کارمی کردند. شهر تبریز در گذشته های نه چندان دور قنات های پرآبی داشت ، از این رو آسیاب های تبریز عمدتا در کنار مسیر این قنات ها ایجاد شده اند .

متاسفانه اطلاعات بسیار اندکی از موقعیت و تعداد دقیق آسیاب های شهرتبریز داریم . نقشه موسوم به  دارالسلطنه تبریز که در سال 1297 هجری ترسیم شده اطلاعات ارزشمندی درباره بافت تاریخی شهر تبریز و بناهای موجود در آن در دوره قاجاری بدست می دهد . برروی نقشه فوق نام ومحل 17 آسیاب تبریز در دوره حکومت ناصرالدین شاه قاجار مشخص شده ، بر اساس نقشه دارالسلطنه تبریز آسیابهای شهر در دوره ولیعهدی مظفرالدین شاه در تبریز عبارت بودند از:                                                                                                            

- آسیاب امام جمعه در قله بیلانکوه و در کنار مسیر قنات امام جمعه.

- آسیاب عبدالصمدخان در منتهی الیه شرقی بیلانکوه به فاصله اندکی از خانه کلانتر.

- آسیاب کربلائی صادق در شرق خانه کلانتر.

- آسیاب کلانتر در بازارچه بیلانکوه و درجوار مسیر قنات کلانتر.

- آسیابی در منتهی الیه شرقی بیلانکوه.

- آسیابی در کنار پل بیلانکوه در سمت شرقی قبرستان موسوم به شیخ کمال.

- سه حجر آسیاب موسوم به آسیابهای حاجی میرزاهاشم آقا درقله بیلانکوه درکنارمسیر قنات حاجی میرزا هاشم آقا.

-آسیاب حاجی محمدحسین در قله بیلانکوه .

-آسیاب حاجی میرزا یوسف در محله مارالان و در کنار مسیر قنات قورچی باشی .

- آسیاب ابراهیم سلطان قورخانه در محله مارالان و در کنار مسیر قنات قورچی باشی .

-آسیابی دیگر در محله مارالان و در کنار مسیر قنات قورچی باشی .

- آسیاب حاجی ابوالحسن در محله مارالان و در کنار مسیر قنات قورچی باشی .

- آسیاب ابراهیم سلطان در منتهی الیه جنوبی محله مارالان و در کنار مسیر قنات قورچی باشی .

-آسیاب میرزا علی منجم باشی در کنار مهرانرود و حدفاصل محلات امیرخیز و چوستدوزان .

- آسیاب حاجی ابراهیم در منتهی الیه شرقی محله خیابان .

با توجه به اطلاعات موجود نکات مهمی درباره آسیابهای تبریز روشن می شود استقرار این سازه ها در کنار مسیر قنات های پر آب تبریز بیانگر نوع آسیابهای شهر است ، این آسیابها از نوع آبی و نیروی محرکه آنها آب قنات بوده ،همچنین مروری بر نحوه پراکندگی این سازه ها در سطح شهر نشان می دهد  آسیاب های شهر عمدتا در دو محله مارالان و بیلانکوه متمرکز بوده اند ، بطوریکه از مجموع 17 حجر آسیاب تبریز در دوره ناصری 10 آسیاب در بیلانکوه و 5 حجر از آنها در محله مارالان قرار داشته اند .

در این میان ، یادداشتهای نادر میرزا در باب قنات ها و آسیابهای تبریز نیز حائز اهمیت است، وی در کتاب(( تاریخ و  جغرافی دارالسلطنه تبریز ))  با اشاره به  قنات حاجی میرزا هاشم آقا در قله  بیلانکوه می نویسد :

این کهریز دویم است در تبریز در کثرت عذوبت و نفع . ظلعی بزرگ از شهر را سیراب کند و آسیابهای بافایده بگرداند . این کهریز را حاجی میرزا هاشم بن میرزا مهدی قاضی حفر کرد ... 

موقعیت 10 آسیاب واقع در محله بیلانکوه تبریز برروی نقشه دارالسلطنه

مهمترین دلیل استقرار10حجر از مجموع 17 آسیاب تبریز در محله بیلانکوه  را می توان  قرار داشتن این محله در مسیر یا مظهر چندین رشته قنات پرآب تبریز دانست که از آن جمله می توان به قنات های :مجتهد،حسن پادشاه ، شاه چلبی ،بالا کلانتر ، مهدی آباد (کلانتر)، امام جمعه ، علی آباد ،کاروانگاه ، خواجه علی بیگ وحاجی میرزاهاشم آقا اشاره کرد .

بطوریکه پیشتر نیز گفته شد از مجموع 17 آسیاب تبریز 5 آسیاب درمحله مارالان قرار داشته اند و جالب اینکه هر

 5 حجر آسیاب این محله با آب قنات قورچی باشی کار می کردند . نادر میرزا در باره قنات قورچی باشی در محله مارالان و آسیابهای این محله می نویسد:

عینی پر آب  و معروف است و  بئار آن به جانب مشرق حفر شده از رود نیز بهره دارد.این قنات در  جنوب مشرقی شهر بر اراضی مشرف می شود.پس از آنکه چند طاحونه را دایر نمود،با نهری روگشاده به عمارت و کارخانه  باروت کوبی دولت  جاری گردد و  آن دستگاه به کار اندازد .پس از چند گامی  بیرون آن دستگاه سه حجر  طاحونه دیگر باشد پس از طواحین ، کوی مرالان و بسیاری از بساتین را در آن سوی سیراب کرده و..... .

5 آسیاب در محله مارالان قرار داشته که هر5 حجر با آب قنات قورچی باشی به گردش در می آمده اند ، مسیر قنات

بر روی نقشه با خطوط فرضی ترسیم شده است .

از نیروی محرکه لازم برای به گردش درآوردن سنگ آسیاب که بگذریم یکی از اجزای اصلی و اولیههر آسیاب، سنگهای آسیاب است . سنگ های مذکور از مناطق صخره ای کوهها تهیه می شدند و البته این کار را افراد متخصصی که به فن سنگ بری آشنا بودند ، انجام می دادند . برای تهیه سنگ مورد نیز قسمتهای بدون رگه و نسبتا صاف صخره های سنگی را انتخاب می کردند ، و افرادی که در این کار تخصص لازم راداشتند قسمت مورد نظر را بوسیله ابزار مخصوصی ازصخره جدا و پس از تراشیدن و صیقل دادن سنگ آن را به شکل مورد نظر در می آوردند .

کوههای سرخاب در شمال تبریز به دلیل نزدیکی به شهر و دارا بودن قطعات سنگی مناسب برای تهیه سنگ آسیاب ، از مناطق عمده تامین سنگ های فوق برای آسیاب های تبریز محسوب می شدند. آثار تیشه سنگ بران که به دنبال تهیه سنگ آسیاب روی به ارتفاعات فوق می نهادند هنوز هم در برخی مناطق صخره ای کوههای سرخاب مشهود است .     

                                                                                                            

 آدرس: تبریز – خیابان ارتش جنوبی – روبروی خیابان ارک              تلفن: 6-35546164   فاکس:35543953    کدپستی: 5137653363   ایمیل: info@eachto.ir