به مناسبت نهمین سالگرد در گذشت عزت الله نگهبان/

"عزت" باستان شناسی ایران

مهدی بزازدستفروش- شانزدهم بهمن ماه مصادف است با نهمین سالگرد در گذشت عزت الله نگهبان،  باستان شناس شهیر ایرانی که به " پدر باستان شناسی ایران" ملقب گردیده است . عزت الله نگهبان  در 1305هـ . ش در اهواز متولد شد. تحصیلات ابتدایی را در مدرسه «جمشید جم» و متوسطه را در مدراس «فیروز بهرام» و «صنعتی آلمانی» در تهران گذراند. وی تحصیلات عالی را در دانشگاه تهران در رشته باستان‌شناسی دنبال کرد و در 1328هـ .ش لیسانس گرفت. در 1329هـ .ش وارد مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو شد و در 1333هـ .ش موفق به اخذ درجه فوق لیسانس گردید. عنوان رساله وی «سیر سفال نخودی رنگ در خوزستان» بود که با راهنمایی دونالد مک کان انجام یافت. دوران تحصیلات وی در شیکاگو مصادف بود با اوضاع آشفته سیاسی که منجر به قطع کمک مالی به وی از ایران شد، بنابراین او برای تأمین مخارج زندگانی مدتی به عکاسی از کودکان پرداخت. نگهبان پس از بازگشت به وطن، با درجه دانشیاری به استخدام دانشگاه تهران درآمد و در آنجا مشغول تدریس شد.

وی در سال 1336 مؤسسه باستان شناسی دانشگاه تهران را در مجموعه موقوفات دکتر محمود افشار بنیان گذاشت که تا 1356سال ریاست آن را  عهده‌دار بود. زنده یاد ایرج افشار درباره وی می نویسد : " با عزت‌الله‌ نگهبان‌ از کلاس‌ اول‌ ابتدایی‌ همدرس‌ بودم‌ و پهلوی‌ هم‌ می‌نشستیم‌. جنم‌ ذاتی‌ او را خوب‌ می‌شناسم‌ و به‌ زیر و بم‌ فکر بلندش‌ آشنایی‌ ژرف‌ دارم‌. کیست‌ نداند که‌ او رویّه‌ و روحیه‌ سازمان‌ باستان‌شناسی‌ را عالمانه‌ عوض‌ کرد. مؤسسه‌ باستان‌شناسی‌ را برای‌ دانشگاه‌ تهران‌ تأسیس‌ کرد. بودم‌ آن‌ روزی‌ که‌ پیش‌ پدرم‌ آمد و هدف‌ خود را از اختصاص‌ یافتن‌ ساختمانی‌ از موقوفات‌ به‌ مؤسسه‌ خاص‌ باستان‌شناسی‌ توضیح‌ می‌کرد"           

عزت الله نگهبان ، مارلیک سال 1340

نگهبان در سال 1340 اولین حفاری مشترک دانشگاه تهران و اداره کل باستان شناسی را در تپه مارلیک سرپرستی کرد و در 1341سال نمایشگاهی از آثار به دست آمده از این حفاری را در ساختمان موزه ایران باستان ترتیب داد.نگهبان با اخذ دکترای افتخاری از دانشگاه تهران در 1345سال  به درجه استادی ارتقاء یافت، درسال 1354 به ریاست دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران منصوب شد و در سال 1357بازنشسته گردید. نگهبان علاوه بر مشاغل دانشگاهي، معاون فني اداره كل باستان‌شناسي و  مشاور عالي سازمان ملي حفاظت آثار باستاني ايران نیز بود. او در پنجمین کنگره بین‌المللی باستان‌شناسی و هنر ایران در سال 1347 نقش اساسی در تصویب قطعنامه‌ای در محکوم کردن قاچاق و فروش اشیای عتیقه داشت. افزون بر این، در سمت مشاور فنی باستانشناسی در اداره باستان‌شناسی وقت، سهم عمده‌ای در جلوگیری از برخی فعالیت‌های غیر قانونی در زمینه خرید و فروش و قاچاق اشیای باستانی به خود اختصاص داد. دکتر نگهبان  پس از بازنشستگی، به فيلادلفياي امريكا رفت و به چاپ گزارش نهايي فعاليت‌هاي باستان شناختي خود مشغول شد و مدتی در بخش موزه دانشگاه پنسيلوانيا به کار پرداخت. او در طول حیات خود جوایز و نشان‌های متعددی دریافت کرد که از آن جمله می‌توان به  بزرگ‌ترين جايزه فرهنگي باستان شناسي از سوي سازمان ميراث فرهنگي در ارديبهشت سال1377  به مناسبت افتتاح نمايشگاه گنجينه مارليك در موزه ملي ايران اشاره کرد. از کارهای ماندگار وی در زمینه باستان‌شناسی حفاري‌هاي وی در مارليك و هفت تپه  بود.

عزت الله نگهبان ، مارلیک سال 1340

نخستين كاوش‌هايي كه او درباره تاريخ عيلام ميانه انجام داد و نيز تحقيقاتش راجع به  فرهنگ‌هاي هزاره اول شمال ايران (مارليك) سبب ایجاد رشته جديدي در تحقيقات باستان‌شناسي ايران شد. مهم‌ترین سهم وی در پیشبرد باستان‌شناسی ایران، ایجاد کارگاه دائمی در قزوین برای فعالیت‌های باستان‌شناختی دانشگاه تهران و تربیت دانشجو در این کارگاه است. او موفق به کسب مجوز و بودجه لازم برای تعمیر کاروانسرای مخروبه محمدآباد شد که بعد به کانونی برای پژوهش‌های مستمر و درازمدت باستان‌شناختی دانشگاه تهران تبدیل گردید. ایرج افشار درباره بزرگترین پروژه های باستان شناسی که توسط نگهبان به انجام رسیده است می نویسد :

" من‌ به‌ عزت‌ هر کجا که‌ پی‌ حفاری‌ علمی‌ می‌رفت‌ سر می‌زدم‌. هم‌ پیوسته‌ قلبی‌ به‌ او و دلبند کارهای‌ حفاری‌ برجسته‌ او بودم‌. هماره‌ دلم‌ در جستجوی‌ دیدن‌ تازه‌ یافته‌هایی‌ بود که‌ حشمت‌ و عظمت‌ ایران‌ باستان‌ را گسترش‌ می‌داد. هر کلنگی‌ که‌ نگهبان‌ بر زمین‌ وطن‌ زد از آنجا آثاری‌ بیرون‌ آورد که‌ موجب‌ رونق‌ علم‌ باستان‌شناسی‌ و نمودار والائی‌ تمدن‌ ایران‌ شد.دو بار به‌ تپه‌های‌ مارلیک‌ رفتم‌. یک‌ بار او بود و یک‌ بار نبود. نگهبان‌ شهرت‌ جهانی‌ خود را در رشته‌ باستان‌شناسی‌ از کارهایی‌ که‌ در تپه‌های‌ زاغه‌ و مارلیک‌ و هفت‌ تپه‌ انجام‌ داد و نمایشگاه‌هایی‌ که‌ از مکشوفات‌ خود و یارانش‌ عرضه‌ کرد و مقاله‌ها و کتاب‌هایی‌ که‌ درباره‌ آن‌ حفاری‌های‌ ارزشمند به‌ چاپ‌ رسانید و همه‌ را با ذوق‌ و شوق‌ و توانایی‌ علمی‌ انجام‌ داده‌ بود به‌ دست‌ آورد.جای‌ دیگری‌ را که‌ عزت‌ کاوید و باز بخت‌ با او یار بود که‌ تازه‌های‌ باستانی‌ را مکشوف‌ سازد هفت‌ تپه‌ بود. باز باید نقطه‌ سومی‌ را بشناسانم‌ که‌ عزت‌ تمدن‌ آنجا را به‌ ملت‌ ایران‌ و جهان‌ علاقه‌مند به‌ قدمت‌ باستانی‌ ما آشکارا ساخت‌ و آن‌ بررسی‌ دشت‌ قزوین‌ در ناحیه‌ موسوم‌ به‌ زاغه‌ بود. عزت‌ برای‌ آنکه‌ جای‌ سکونت‌ برای‌ دانشجویان‌ و شاگردان‌ قدیمش‌ که‌ در این‌ وقت‌ کارورزی‌ می‌کردند تهیه‌ ببیند به‌ جای‌ آنکه‌ در قزوین‌ آپارتمان‌ اجاره‌ کند کاروانسرای‌ شاه‌ عباسی‌ مخروبه‌ای‌ را که‌ اگر نامش‌ درست‌ به‌ یادم‌ باشد محمدآباد بود مرمت‌ کرد و آبادان‌ ساخت‌. [ در سال 1356 ] چون‌ می‌دانست‌ که‌ گروه‌ شرکت‌کنندگان‌ در کنگره‌ تاریخ‌ اجتماعی‌ و اداری‌ ایران‌ در دوران‌ سلجوقی‌ و ایلخانی‌ را به‌ همدان‌ خواهم‌ برد  به‌ من‌ گفت‌ حتماً آنها را از این‌ بیابان‌ به‌ سوی‌ درگزین‌ و همدان‌ ببر که‌ از حفریات‌ جدید آگاهی‌ پیدا کنند. قافله‌ ما نزدیک‌ به‌ سی‌ نفر می‌شد و همه‌ مورخ‌ تاریخ‌ دوره‌ اسلامی‌ بودند، مثل‌: اشپولر و لمبتون‌ و رویمر و عدنان‌ ارزی‌ و برت‌ فراگنر، گیریانچی‌، هوندا، مادلونگ‌، خلیق‌ نظامی‌..."

نگهبان نقشی اساسی در گشودن فصلی جدید و علمی در باستان شناسی پیش از تاریخ ایران ایفا کرد. از این استاد برجسته مقالات متعددی در زمینه باستان‌شناسی در مجلات «سخن»، «راهنمای کتاب»، «هنر و مردم»، «فرهنگ و زندگی»، «مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران»، «دستاورد»، «مارلیک» و «آینده» به چاپ رسیده است. از دیگر آثار وی می‌توان به کتاب‌های  «حفاری در هفت تپه، دشت خوزستان»  و «راهنمای موزه و حفاری هفت تپه» اشاره کرد.

ایرج افشار در بهمن ماه سال 1387 و تنها دو هفته پس از درگذشت " دکتر نگهبان " می نویسد :

"  ... چون او به مدیریت باستان شناسی کشور رسید حیاتی تازه در پیکر باستان شناسی دمیده شد و توانست تمدن های خفته در دل ماریلک ، دشت قزوین و هفت تپه را از زیر آوارهای زمانه به درآورد .چون دوهفته پیش روباه مرگ او را از ما بربود اجازه بدهید در اینجا از سوگ او اظهار تاسف کنم و به تاکید گفته شود که حق مسلم پدری بر این رشته را یافت ، درگذشت‌ عزت‌ برای‌ من‌ بسیار جانگزا بود. "

 آدرس: تبریز – خیابان ارتش جنوبی – روبروی خیابان ارک              تلفن: 6-35546164   فاکس:35543953    کدپستی: 5137653363   ایمیل: info@eachto.ir